Pedagogika Kultury 2008 - słowo wstępne

Współczesna pedagogika kultury rozwija się, czerpiąc konsekwentnie z dwóch podstawowych źródeł, starając się je albo scalać, albo konfrontować, albo też poruszać się na ich obrzeżach i twórczo przekraczać. Stanowią one dziś jakby dwa skrajne bieguny kontinuum, pomiędzy którymi pedagodzy kultury odnajdują tematy na nowo przywoływane i wymagające reinterpretacji oraz zagadnienia dotąd niepodejmowane, bo dopiero wyłaniające się w rezultacie obserwacji aktualnej rzeczywistości kulturowej i wychowawczej. Z jednej strony bowiem od początku jednoznacznie ugruntowują swoją tożsamość w tradycji uprawiania nauki w ludzkiej perspektywie (Geisteswissenschaft, Human Science) oraz bazującej na niej pedagogiki w ludzkiej perspektywie (geisteswissenschaftliche Pädagogik, Human Science Pedagogy). Z drugiej natomiast podejmują próby włączenia pedagogicznego myślenia o kulturze i wychowaniu człowieka w nurt intensywnie rozwijającej się dziś nowej humanistyki czy humanistyki integralnej, czerpiąc, między innymi, z wręcz „eksplozji” zainteresowań synergicznymi epistemologiami i metodologiami jakościowymi badaczy humanistycznych początku XXI wieku na świecie. Jednym z obserwowanych wyraźnych trendów w tym nurcie jest „pedagogizowanie się” współczesnych nauk społecznych, co wynika z wyeksponowania w dążeniu do poznawania świata ludzkiego misyjności badań i badaczy, których celem ma być ugruntowywanie i wspomaganie rozwoju społeczeństw w pełni demokratycznych, których funkcjonowanie opiera się na podstawowych wartościach humanistycznych. Tak ulokowane współczesne jakościowe dociekania pedagogiczne (w tym różnorodne pedagogiczne studia i badania jakościowe) nie mieszczą się już w sztywno określonych, anachronicznych już dziś podziałach dyscyplinarnych czy subdyscyplinarnych i coraz swobodniej operują na „życiodajnych pograniczach” między nauką, humanistyką, sztuką, estetyką, etyką, działaniem… Stąd zapewne coraz większe zainteresowanie esejami i narracjami jako adekwatnymi wobec kształtu współczesnej rzeczywistości kulturowej i edukacyjnej pełnej ambiwalencji, hybrydalności, niepowtarzalności, nieprzewidywalności etc. Stąd także rosnące zapotrzebowanie na alternatywne reprezentacje badawcze, nieograniczające się już dziś do skostniałego, nudnego, scjentystycznie sformalizowanego języka „naukowego”. Stąd jawna obecność w tekście badacza/autora potraktowanego w sposób ludzki, a zatem ze stylistyką narracji w pierwszej osobie liczby pojedynczej, z jego uświadamianymi, ale nieskrywanymi przedzałożeniami, wartościami, emocjami. Stąd wreszcie analizowanie teorii w ich odniesieniach praktycznych i rejestrowanie praktyki wskazującej nowe teorie, a także coraz częstsze przyjmowanie przez badaczy dodatkowej roli działacza społecznego, twórcy, animatora kultury etc.

Tom czwarty „Pedagogiki Kultury” w większości zawiera teksty mieszczące się na osi owego kontinuum, z wyraźnym nastawieniem jednak na podejmowanie prób podążania za najnowszymi trendami humanistycznymi. Tak właśnie rozumiemy sens i misję kontynuacji wydawania naszego rocznika. Jest to zadanie niełatwe, uwzględniając widoczne zapóźnienia w recepcji dorobku humanistyki światowej na rodzimym gruncie, mimo coraz większej liczby bieżących tłumaczeń wybitnych dzieł autorów obcych i wysiłków intelektualnych podejmowanych przez pojedynczych badaczy polskich. Dziękując serdecznie autorom zamieszczonych tu opracowań za twórcze, odważne włączenie się do realizacji założeń rocznika, zachęcamy ich i wszystkich „podobnie myślących” do współpracy na polu ugruntowywania i rozwijania współczesnej pedagogiki kultury jako istotnego obszaru „nowej humanistyki integralnej”.

Na początku publikujemy – po raz pierwszy przybliżaną polskiemu czytelnikowi – jedną z wczesnych rozpraw Johanna Friedricha Herbarta z 1804 roku, w oryginalnym przekładzie Dariusza Stępkowskiego wraz z uzupełniającą notą tłumacza. D. Stępkowski należy do nielicznego grona polskich badaczy spuścizny Herbartowskiej, poświęcając temu swój doktorat. Prezentowany tekst J. F. Herbarta, wyprzedzający nieznacznie jego Pedagogikę ogólną, dobitnie pokazuje głęboko humanistyczne korzenie rodzącej się wówczas nauki o wychowaniu.

Współczesne odniesienia do analogicznych problemów odnajdujemy natomiast w trzech pierwszych artykułach umieszczonych w dziale Studia i szkice autorstwa Andrzeja Ciążeli, Krystyny Nowak-Wolnej i Krzysztofa J. Szmidta. A Ciążela włącza się po raz kolejny w nurt poszukiwań istoty humanizmu oraz jego aktualnych odczytań i reinterpretacji jako koncepcji dyskursywnej we współczesnej pedagogice. K. Nowak-Wolna przypomina fundamentalną dla metodologii pedagogiki w ludzkiej perspektywie i wszelkich jakościowych dociekań pedagogicznych kategorię rozumienia oraz poszukuje odniesień współczesnej hermeneutyki do teorii kształcenia zapoczątkowanej na gruncie klasycznej pedagogiki kultury. Z kolei K. J. Szmidt zwraca uwagę na krytyczne rozważania kulturoznawcze i pedagogiczne mało znanego w Polsce współczesnego humanisty pochodzenia węgierskiego Franka Furediego, szerzej omawiając jego koncepcje zawarte w wydanej niedawno w Polsce książce Gdzie się podziali wszyscy intelektualiści?

Autorzy kolejnych trzech esejów (Krzysztof Maliszewski, Dorota Sieroń-Galusek i Aneta Pepaś) poruszają się na pograniczach dyscyplin, tematów, form przekazu treści, odnosząc swoje rozważania teoretyczne do praktycznych projektów kulturowo-edukacyjnych z ich udziałem. K. Maliszewski przedstawia założenia ideowo-teoretyczne, nawiązujące do koncepcji „nowej humanistyki” i „humanistyki integralnej”, oraz dotychczasowe rezultaty zainicjowanego przez siebie projektu oryginalnej serii wydawniczej Medium Mundi, programowo niedającej się „zaszufladkować” oraz zamknąć w granicach jednej dyscypliny akademickiej czy jednolitego nurtu myślenia i działania. Tekst D. Sieroń-Galusek stanowi żywą relację ze współpracy naukowo-dydaktycznej pomiędzy uniwersyteckim ośrodkiem kształcenia animatorów społeczno-kulturalnych w Cieszynie, a znanym i cenionym w środowiskach polskich (choć nie tylko) humanistów Ośrodkiem „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach, w nawiązaniu do pedagogicznego przesłania twórczości i działalności Czesława Miłosza. Wypowiedź Anety Pepaś zawiera największy – w porównaniu ze wszystkimi tekstami publikowanymi w tomie – ładunek osobistych przemyśleń zabarwionych emocjonalnie. W ten sposób autorka stara się wyrazić istotę współczesnych działań z zakresu animacji kultury środowiska lokalnego, z niezbędną – jej zdaniem – pedagogiczną adaptacją teorii zarządzania humanistycznego, w celu zbudowania nowej jej wykładni, wyrastającej z zaangażowanej praktyki i doświadczenia źródłowego jej badacza.

Barbara Jedlewska należy do grona nielicznych polskich pedagogów, którzy zajmują się teorią marketingu w kontekście współczesnej kultury i edukacji. W tomie zamieszczamy kolejne jej opracowanie na ten temat, przygotowane przez autorkę w formie „wybuchowej mieszanki” elementów teorii uprawianych „w poprzek” podziałów dyscyplinarnych, nietuzinkowych, często prześmiewczych metafor, „szokujących” egzemplifikacji i przeświecającego przez to wszystko myślenia humanistycznego, z intencją pedagogiczną w tle.

Począwszy od tomu czwartego, uruchamiamy nowy dział Dyplomowe projekty badawcze, poświęcony wyróżniającym się badaniom prowadzonym przez studentów w ramach swoich prac dyplomowych. Odwołujemy się przy tym do tradycji myślenia o uniwersytecie jako instytucji twórczej jedności nauki (badania) i edukacji (wychowania). Zauważamy bowiem, iż wiele cennych studenckich dokonań badawczych w większości przypadków, poza różnorodnymi słownymi czy pisemnymi wyróżnieniami, nie jest w ogóle znana, a interesujące prace dyplomowe giną w przepastnych, milczących archiwach uczelnianych. Prezentujemy obszerny opis rezultatów jednego z takich seminariów i zarazem zespołowego projektu badawczego, którego dopełnieniem jest dołączona do tomu płyta z licznymi plikami ilustracyjnymi. Zachęcamy jednocześnie do przesyłania analogicznych opracowań (zespołowych lub indywidualnych), przygotowanych na bazie pomyślnie zakończonych prac dyplomowych, w formie artykułów napisanych pod opieką naukową promotorów bądź we współpracy autorskiej dyplomanta i promotora.

Na zakończenie przedstawiamy recenzje pięciu najnowszych publikacji z zakresu szeroko rozumianej pedagogiki kultury czy może ogólniej – studiów i badań kulturowo-edukacyjnych, a mianowicie obszernego zbioru pedagogicznych, filozoficznych i kulturoznawczych studiów esejów i szkiców Lecha Witkowskiego; monografii Katarzyny Olbrycht poświęconej pedagogicznym rozważaniom na temat roli przykładu, wzoru, autorytetu i mistrza w wychowaniu; zaawansowanego studium teoretyczno-empirycznego na temat tożsamości kulturowej Polaków na Grodzieńszczyźnie Mirosława Sobeckiego, od lat specjalizującego się w zagadnieniach edukacji międzykulturowej; podręcznika akademickiego poświęconego tradycji i współczesności pedagogiki medialnej pod redakcją naukową Bronisława Siemienieckiego oraz pracy zbiorowej na temat współczesnych, edukacyjnych kontekstów upowszechniania kultury, stanowiącej pokłosie ogólnopolskiej konferencji naukowej zorganizowanej przez ośrodek cieszyński.

Pragniemy serdecznie podziękować recenzentowi tomu – Panu Profesorowi Henrykowi Depcie, za wnikliwość oceny i życzliwą krytykę oraz zaprosić Szanownych Czytelników do lektury.

   
© ALLROUNDER