Pedagogika Kultury 2009 - słowo wstępne

Rocznik „Pedagogika Kultury” obchodzi swój pierwszy, skromny jubileusz 5-lecia istnienia. Postanowiliśmy go uczcić poprzez przygotowanie tomu specjalnego – monotematycznego, takich tomów bowiem dotąd nie publikowaliśmy. Stanowiły one dotychczas przegląd różnych zagadnień, wątków, koncepcji etc., choć zawsze mieszczących się w ramach szeroko rozumianej pedagogiki zorientowanej humanistycznie czy interdyscyplinarnych studiów kulturowo-edukacyjnych oraz nawiązujących do – zaproponowanego w tomie inauguracyjnym - komplementarnego modelu współczesnej pedagogiki kultury.

Niniejszy tom poświęcony został w całości jakościowym studiom i badaniom nad kulturą i edukacją/wychowaniem. Jakościowe podejścia badawcze, a szerzej myślenie jakościowe w sensie Deweyowskim, stanowią bowiem podstawowy wyznacznik metodologiczny w pedagogice zorientowanej humanistycznie, w tym we współczesnej pedagogice kultury. Wynika on z przyjętej tu humanistycznej filozofii człowieka, wspólnej dla teorii i praktyki wychowawczej, refleksji i krytyki pedagogicznej, czy studiów i badań nad edukacją. Pedagogikę bowiem traktujemy przede wszystkim jako integralną część humanistyki współczesnej, bez powiązań z którą traci ona swoją tożsamość. Pedagogika nie jest „obojętnie jaką” nauką o człowieku, ale jest głównie nauką humanistyczną. Stąd nastawienie na dociekania jakościowe a nie ilościowe, stąd próby pogłębiania rozumienia relacji między kulturą i edukacją/wychowaniem. Zawartość tomu specjalnego – zgodnie z założonym celem – stanowi wieloaspektowe odzwierciedlenie synergii studiów kulturowo-edukacyjnych i badań jakościowych.

Studia i badania jakościowe nad człowiekiem i jego światem są konsekwencją przełomu antypozytywistycznego w nauce, jaki dokonał się na przełomie XIX i XX wieku, głównie za sprawą neokantystów, którzy poszukiwali odrębności metodologii poznania humanistycznego. Kolejne „zwroty” - lingwistyczny, postmodernistyczny, ikoniczny, performatywny, etyczny etc. - w humanistyce były na przestrzeni XX wieku konsekwencją tego przełomu i przyczyniły się do osłabienia dominacji badań naukowych (w rozumieniu scjentystycznym) w poznawaniu człowieka na rzecz uprawomocnienia wszelkich metodycznie usystematyzowanych dróg dochodzenia do wiedzy humanistycznej oraz doprowadziły do nieakceptowanej wcześniej przez badaczy akademickich synergii nauki, humanistyki, sztuki, etyki i działania. Pojawiły się więc i rozwinęły alternatywne metody badania, alternatywne poglądy na aktywność poznawczą badacza, alternatywne zasady konstruowania tekstu badawczego etc. Dzięki temu dziś wiemy o człowieku i jego świecie znacznie więcej, niżby możliwe to było tylko za pośrednictwem pozytywistycznej tradycji uprawiania nauki.

Kierując zaproszenie do naszych szanownych koleżanek i kolegów - metodologów i badaczy jakościowych - podkreślaliśmy, że w szczególności zależy nam na opracowaniach metodologicznych ukazujących oryginalne, mniej znane w naszym kraju podejścia badawcze, a także komunikatach z badań opierających się na nich lub do takowych się odwołujących. Na ile udało się nam wspólnie zrealizować to ambitne zamierzenie, niech krytycznie ocenią nasi Czytelnicy.

Tom otwiera studium Krzysztofa Maliszewskiego na temat potrzeby przejścia od uprawiania historiografii (w tym historiografii pedagogicznej) w stylu nauk przyrodniczych na rzecz podejścia bardziej humanistycznego (the arts). Autor opierając się na koncepcji czterech estetyk sytuacji edukacyjnych Lecha Witkowskiego, proponuje analogiczne estetyki studiów historiograficznych. Próbkę takiej zhumanizowanej historiografii odnajdujemy natomiast w tekście Marcina Jaworskiego poświęconym „niedokończonemu projektowi” badań nad komiksem polskim i jego znaczeniem propagandowo-wychowawczym w różnych kontekstach politycznych powojennej Polski. Michał Zawadzki z kolei w swoim obszernym eseju recenzenckim przybliża nam swoistość podejścia badawczego zastosowanego przez Monikę Jaworską i Lecha Witkowskiego w zrealizowanych przez nich studiach analitycznych nad prozą Hermanna Hessego. Powieść w tym podejściu staje się „laboratorium egzystencji ludzkiej”, a jakościowe studia pedagogiczne – ukierunkowanym poszukiwaniem impulsów do życiodajnej przemiany osobowej jako celu wychowania/edukacji w ambiwalentnych otoczeniu kulturowym.

Różnym tradycjom badań narracyjnych, (auto)biograficznych poświęcone zostały aż cztery teksty. Małgorzata Okupnik – od lat traktująca publikowane biografie i autobiografie osób publicznych jako materiał empiryczny służący do realizacji odpowiednio profilowanych tematycznie projektów studiów humanistycznych – tym razem wgłębiając się w fenomen utraty, próbując dodatkowo zidentyfikować istotę podejścia narracyjnego w tego typu badaniach. Danuta Urbaniak-Zając – jedna z czołowych metodolożek jakościowych w rodzimym środowisku pedagogicznym – upomina się o wzmocnienie roli teorii w uprawianiu badań biograficznych oraz rozwijanie podstaw metodycznych jakościowych badań pedagogicznych w ogólności. Wanda Dróżka – specjalizująca się w jakościowych studiach pedeutologicznych z wykorzystaniem analizy pamiętników nauczycieli – omawia w obszernym artykule założenia, rozwiązania metodyczne, różne warianty badań autobiograficznych. Interesującą egzemplifikacją tych tekstów metodologicznych jest komunikat Agaty Świdzińskiej – prowadzącej jakościowe badania pedagogiczne w środowiskach uchodźców – w całości poświęcony opowieści o dramatycznych losach imigrantki, Gruzinki z pochodzenia, obecnie przebywającej w jednym z polskich ośrodków dla cudzoziemców. W tekście tym analiza narracyjna, zbliżona do metody określanej z hiszpańskiego mianem testimonio (świadectwo), połączona została z elementami refleksji gender, dodatkowo z odcieniem emancypacyjnym.

Beata Borowska-Beszta jest autorką obszernej monografii metodologicznej poświęconej badaniom etnograficznym w kontekstach pedagogicznych. Tym razem postanowiła przybliżyć istotę autoetnografii, podejścia jakościowego w badaniach nad kulturą/kulturami praktycznie zupełnie nieznanego w naszym kraju. Elementy autoetnografii odnajdujemy także w tekście Anety Pepaś, poszukującej osobistego i idiomatycznego zarazem stylu swojego pisarstwa badawczego. Jej artykuł jest rodzajem eseistycznego kolażu (auto)etnograficzno-poetyckiego z elementami stylistyki charakterystycznej dla pamiętnika czy reportażu dokumentalnego. Tego rodzaju eksperymentalne teksty, przesiąknięte personalistycznością badacza, mają przede wszystkim za zadanie wzbudzić zaangażowanie emocjonalne czytelnika i w sposób sugestywny, niekonwencjonalny przekonać go do określonych racji humanistycznych. Pewne odniesienia do materiału etnograficznego znajdujemy także w recenzji najnowszej książki Janusza Gajdy poświęconej wybranym zjawiskom z zakresu obyczajowości kultury XXI wieku.

W ośrodku pedagogiki gdańskiej od wielu lat uprawiane są - we współpracy z badaczami szwedzkimi - badania fenomenograficzne nad kulturą i edukacją. Stąd w naszym tomie znalazły się także teksty Lucyny Kopciewicz i Alicji Jurgiel z Uniwersytetu Gdańskiego poświęcone fenomenografii jako ważnej orientacji badań jakościowych.

Ireneusz Kawecki – dotąd specjalizujący się głównie w etnografii edukacji – przedstawia natomiast szkic metodologiczny poświęcony wykorzystaniu danych wizualnych w badaniach pedagogicznych. Przykładem zastosowania danych wizualnych obok przekazów werbalnych może być projekt badawczy Urszuli Bylicy i Bartosza Dąbrowskiego poświęcony roli kabaretów młodzieżowych w kształtowaniu myślenia krytycznego uczniów, przygotowany na podstawie rezultatów zogniskowanych wywiadów grupowych oraz analizy wideofonicznych zapisów prezentacji kabaretowych. Wybrane fragmenty tej dokumentacji zostały zamieszczone na płycie dołączonej do tomu.

Tom zamykają dwie recenzje rozpraw metodologicznych poświęconych analizie konwersacyjnej autorstwa Doroty Rancew-Sikory oraz teorii ugruntowanej autorstwa Marka Gorzki, a także sprawozdanie z działalności Katedry Socjologii Organizacji i Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego, kierowanej przez Profesora Krzysztofa T. Koneckiego. Katedra ta jest dziś niewątpliwie czołowym ośrodkiem uprawiania społecznych badań jakościowych oraz rozwijania i upowszechniania metodologii jakościowej w naszym kraju, choć nie tylko.

Zabrakło w naszym tomie omówienia wielu istotnych współcześnie tradycji, podejść, modeli, koncepcji etc. studiów i badań jakościowych, chociażby badania w działaniu czy badania przez sztukę, etnografii wirtualnej czy krytycznej etnografii performansu, obserwacji uczestniczącej czy badania „tekstów kulturowych”. Kreatywność metodologiczna współczesnych badaczy jakościowych jest tak wielka, że nawet opasłe podręczniki i encyklopedie, publikowane na przykład przez wydawnictwo Sage, nie są w stanie ogarnąć tego stale rozrastającego się bogactwa stosowanych rozwiązań badawczych, a cóż dopiero pojedynczy tom rocznika. Zapraszamy jednak do nadsyłania kolejnych tekstów rozwijających ideę niniejszego tomu. Zależy nam bowiem na wspieraniu rozwoju jakościowych studiów i badań pedagogicznych zarówno na płaszczyźnie metodologicznej jak i w obrębie praktyki badawczej.

W tym miejscu pragnę serdecznie podziękować recenzentowi tomu Panu Profesorowi Jackowi Piekarskiemu za wnikliwość oceny i życzliwą krytykę, a dodatkowo za ciągłe wspieranie rozwoju metodologii jakościowej w rodzimej pedagogice.

   
© ALLROUNDER